Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ

  • Δημοσιεύτηκε: 04 Απρίλιος 2009

    «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ» του Ρώσου συγγραφέα και νομπελίστα Αλεξάντερ Σολζενίτσιν.
    Εκδόσεις «Πάπυρος», Αθήνα, 2009.

    Μια απέραντη τοιχογραφία του συστήματος των φυλακών και των στρατοπέδων στην πρώην Σοβιετική Ένωση από το 1918 ως το 1956, και κυρίως κατά τη σταλινική περίοδο, ένα σύγχρονο έπος όπου η αβάσταχτη σκληρότητα των περιγραφών μετριάζεται συχνά από το χιούμορ, τα αυτοβιογραφικά κεφάλαια εναλλάσσονται με μεγάλους ιστορικούς πίνακες, και μέσα από όλα αυτά προβάλλει η τραγική μοίρα εκατομμυρίων ανθρώπων. Ένα βιβλίο που σφράγισε τον 20ο αιώνα.

    Ο όρος Γκουλάγκ, ακρωνύμιο των ρωσικών λέξεων Glavnoye Upravleniye ispravitelno-trudovyh Lagerey (Γενική Διεύθυνση Αναμορφωτικών Στρατοπέδων Εργασίας), δηλώνει το σύστημα των σοβιετικών στρατοπέδων εργασίας στο οποίο, στο αποκορύφωμα της ανάπτυξής του κατά τη δεκαετία του 1930, είχαν εγκλειστεί εκατομμύρια άνθρωποι. Εκτός από τους χωρικούς που είχαν συλληφθεί κατά την κολεκτιβοποίηση, αυτοί που στέλνονταν στο γκουλάγκ ήταν διαφωνούντες διανοούμενοι, μέλη εθνικών ομάδων ύποπτα για έλλειψη νομιμοφροσύνης, μέλη φατριών που είχαν χάσει τη δύναμή τους στους κόλπους του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΕΣΣΔ, ταξιδιώτες κατηγορούμενοι για συνωμοσία με ξένες κυβερνήσεις όσο βρίσκονταν στο εξωτερικό, ύποπτοι για σαμποτάζ, ακόμη και οι Σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου που επέστρεψαν στη χώρα μετά το 1946. Οι κρατούμενοι γέμισαν τα γκουλάγκ σε τρία κυρίως κύματα: το 1929-1932, τα πρώτα χρόνια του πενταετούς προγράμματος, το 1936-1938, όταν οι εκκαθαρίσεις του Στάλιν βρίσκονταν στη μεγαλύτερή τους έξαρση, και τα πρώτα χρόνια αμέσως μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Σολζενίτσιν αναφέρει ότι «περίπου σαράντα με πενήντα εκατομμύρια άνθρωποι κλείστηκαν στο Αρχιπέλαγος με βαριές ποινές» (αν και σύμφωνα με νεότερα στοιχεία υπολογίζονται σε δέκα εκατομμύρια για την περίοδο 1934-1947). Κατά τη μετασταλινική περίοδο της «φιλελευθεροποίησης» το γκουλάγκ διαλύθηκε, και τις αρμοδιότητές του τις απορρόφησαν διάφορες υπηρεσίες που συγκεντρώθηκαν σε έναν νέο οργανισμό, τη Γενική Διεύθυνση Αναμορφωτικών Κέντρων Εργασίας.

    Ο Σολζενίτσιν βίωσε και ο ίδιος το τρομακτικό σύμπαν του Αρχιπελάγους. Το 1945, έχοντας διακριθεί στα πεδία των μαχών του Βορειοδυτικού Μετώπου κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, συλλαμβάνεται επειδή σε μια επιστολή του ασκούσε κριτική στον Στάλιν. Τα επόμενα οκτώ χρόνια θα τα περάσει έγκλειστος σε φυλακές και στρατόπεδα εργασίας και κατόπιν άλλα τρία σε αναγκαστική εκτόπιση, μέχρι την αποκατάστασή του το 1956. Το 1960 θα δημοσιεύσει το άλλο μνημειώδες έργο του, «Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς», που θα του εξασφαλίσει διεθνή φήμη. Από το 1963 πέφτει πάλι σε δυσμένεια, και στο εξής εκδίδει τα έργα του στο εξωτερικό ή με τη μέθοδο σαμιζντάτ (ιδιωτική ιδιόχειρη έκδοση που κυκλοφορούσε μυστικά από τις αρχές). Τη συγγραφή του Αρχιπελάγους Γκουλάγκ την ολοκληρώνει το 1967 και στέλνει ένα μικροφίλμ με το κείμενο του έργου στο εξωτερικό. Το 1970 του απονέμεται το Βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας (που δεν θα το παραλάβει, φοβούμενος ότι αν πάει στη Στοκχόλμη οι σοβιετικές αρχές δεν θα του επιτρέψουν να επιστρέψει στη Ρωσία). Το Σεπτέμβριο του 1973, όταν πληροφορείται ότι η Κα-Γκε-Μπε έχει στα χέρια της ένα αντίτυπο του έργου, δίνει τη συγκατάθεσή του να εκδοθεί το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ στο εξωτερικό (ο πρώτος τόμος εκδόθηκε το 1974, και οι υπόλοιποι δύο εκδόθηκαν ως το 1977).

    Ο ίδιος ο Σολζενίτσιν έχει αποκαλέσει το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ το «κύριο» έργο του, προτάσσοντάς το έναντι των άλλων μεγάλων μυθιστορημάτων του που εδραίωσαν τη συγγραφική του φήμη και του εξασφάλισαν το Βραβείο Νομπέλ. Το «χρέος της μνήμης» τον κινεί να συγγράψει ένα ντοκουμέντο για τους δεσμώτες ενός συστήματος εξουσίας που βασίζει τη διαιώνισή του στη στέρηση της ελευθερίας και στον αφανισμό του «εσωτερικού εχθρού». «Η περιοχή του ποταμού Κολύμα ήταν το μεγαλύτερο και το πιο φημισμένο νησί, ο πόλος της απανθρωπιάς αυτής της καταπληκτικής χώρας Γκουλάγκ, που η γεωγραφία την έχει κομματιάσει σε αρχιπέλαγος, αλλά η ψυχολογία την αλυσόδεσε σε ήπειρο - μιας χώρας σχεδόν αθέατης, σχεδόν ανεπαίσθητης, όπου και κατοικούσε ο λαός των Ζεκ». Στο κείμενο παρακολουθούμε την πορεία των Ζεκ (κρατουμένων) από την πρώτη φυλάκισή τους, τις ανακρίσεις, τη μεταφορά τους σε μεταγωγικές φυλακές μέχρι τον τελικό τους εγκλεισμό «στα λιμάνια και τα πλοία του Αρχιπελάγους», μέχρι τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Ένα ταξίδι στον τρόμο, που κάποιοι το άντεξαν, εκατομμύρια άλλοι το πλήρωσαν όμως με τη ζωή τους. Οδηγός του συγγραφέα είναι η προσωπική του εμπειρία καθώς και οι μαρτυρίες 227 πρώην κρατουμένων, που δίνουν στο έργο του το χαρακτήρα του ιστορικού ντοκουμέντου. Όμως ο Σολζενίτσιν δεν καταγράφει απλώς γεγονότα. Αναλύει τις ιδεολογικές και θεσμικές βάσεις του συστήματος Γκουλάγκ και δεν το προσεγγίζει ως εκτροπή της πολιτικής του Στάλιν αλλά το θεωρεί αλληλένδετο με το σοβιετικό σύστημα εξουσίας: ο Στάλιν απλώς επέκτεινε και συστηματοποίησε περαιτέρω ένα σύστημα που οι βάσεις του είχαν τεθεί από την επαύριο της Οκτωβριανής Επανάστασης. Αυτή ακριβώς η προσέγγιση έδωσε λαβή να αναπτυχθεί μια ιδιαίτερα οξεία πολεμική γύρω από το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ μετά τη δημοσίευσή του στη Δύση.

    Το βάρος της ιστορικής μαρτυρίας σε συνδυασμό με τη δύναμη της γραφής του μεγάλου συγγραφέα καθιστούν το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ ένα κλασικό έργο.

    Η παρούσα έκδοση, η οποία περιλαμβάνει τα Μέρη Ι και ΙΙ του έργου, πρωτοδημοσιεύθηκε από τον Εκδοτικό Οργανισμό Πάπυρος το 1974, το ίδιο έτος δημοσίευσης του έργου στη Γαλλία και την Αγγλία.

    Κατηγορία: