Η Ιστορία των Τούρκων του Ζαν-Πωλ Ρου

  • Δημοσιεύτηκε: 10 Απρίλιος 2006

    Δεν μπορώ να πω ότι τρέφω ιδιαίτερη συμπάθεια για το τουρκικό έθνος. Ως λάτρης της Ιστορίας, η άποψή μου με τον καιρό επιβεβαιώνεται, και όσες προσπάθειες κι αν έχω κάνει, προσπάθειες που πηγάζουν από μία αίσθηση δικαιοσύνης, επιστημονικής μεθόδου, και ανθρωπισμού, αυτές συντρίβονται πάνω στην πληθώρα ιστορικών και πολιτισμικών στοιχείων που με πείθουν για την ορθότητα της γνώμης μου.

    Εντάξει, ας μην κρύβομαι πίσω από το δάκτυλό μου, το παραδέχομαι, θεωρώ τους Τούρκους το πιο απολίτιστο έθνος που πάτησε ποτέ στη Γη. Δεν νιώθω άσχημα για την "μπρουτάλ" εικόνα που δίνω με αυτήν την πρόταση. 'Αλλωστε, κάποιο από όλα τα έθνη της Γης θα πρέπει να παίξει αυτόν τον άχαρο ρόλο. Αν διαφωνείτε με την εκλογή των Τούρκων, προτείνετε εσείς μία εναλλακτική λύση. Ποιοι άραγε έχουν αποδειχθεί πιο κτηνώδεις; Οι Αιγύπτιοι; Οι Κινέζοι; Οι Μεξικάνοι; Ή μήπως οι ... Ιρλανδοί; Τα πρόσφατα εγκλήματα των Γερμανών, 'Αγγλων και Αμερικανών μοιάζουν με γρατσουνιές μπροστά στις ανοικτές πληγές και τους ακρωτηριασμούς που έχουν προκαλέσει στο σώμα της ανθρωπότητας και του πολιτισμού οι ανά τους αιώνες τουρκικές γενοκτονίες και καταστροφές.

    Αυτή η κριτική λοιπόν είναι γραμμένη με προκατάληψη, ναι. Αν έχετε το κουράγιο να διαβάσετε ένα κείμενο του οποίου ο συντάκτης έχει δηλωμένη και ανερυθρίαστη άποψη για τα γραφόμενά του, συνεχίστε. Πιστεύω ότι είναι πιο ειλικρινές από το να προσπαθούσα να επιβάλλω την άποψή μου με πλάγια μέσα ή να έγραφα μία τόσο στεγνή κριτική του βιβλίου που θα σας άφηνα τελικώς να αναρωτιέστε αν όντως το έχω διαβάσει ή απλά έχω κάνει μία μίξη από άλλες κριτικές πάνω σε αυτό. Καιρός να το φωνάξουμε: το πολιτικώς ορθό είναι βαρετό, ζήτω οι απόψεις!

    Αφού ξεδιαλύναμε το τοπίο, ας προχωρήσουμε. Παρά τα δυσάρεστα αυτά συναισθήματα που νιώθω για τους γείτονες που μας έλαχαν, πρέπει να παραδεχθώ ότι έχουν μεγάλη ιστορία, που όντως προσεγγίζει τα 2.000 χρόνια. Βέβαια, η ιστορία των Τούρκων είναι απλά η καταγραφή των εδαφικών τους κατακτήσεών, καθώς και η νεκρολογία των εθνών που αφάνισαν στο διάβα τους, αλλά αυτό ακριβώς το γεγονός την καθιστά άκρως ενδιαφέρουσα, ιδιαίτερα για εμάς τους Έλληνες που έχουμε επηρεαστεί καταλυτικά από αυτή την ιστορική διεργασία. Τον καιρό αυτό διάβαζα για τις Σταυροφορίες και αναγεννήθηκε μέσα μου η διάθεση να μάθω λεπτομέρειες για τους Σελτζούκους Τούρκους του Ιράν και του Ρουμ, οπότε επ' ευκαιρίας αποφάσισα να διαβάσω αυτό το βιβλίο, το οποίο είχα βάλει από καιρό στη λίστα μου. Μαζί με τους Σελτζούκους, σκέφτηκα, θα μάθω και την υπόλοιπη τουρκική ιστορία. Ε λοιπόν γελάστηκα!

    Ο Ζαν-Πωλ με απογοήτευσε, από τις πρώτες σελίδες ακόμη. Αν θεωρείτε ότι εγώ έχω άκαμπτη άποψη για τους Τούρκους, θα εκπλαγείτε από το μέγεθος της φιλοτουρκικής προπαγάνδας του Διευθυντή Έρευνας του C.N.R.S. (Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας), καθηγητού στη Σχολή του Λούβρου και μέλους του Ινστιτούτου Τουρκικών Μελετών του Πανεπιστημίου του Παρισιού. Από την άλλη, αν δεν παινέψουμε το σπίτι μας, θα πέσει να μας πλακώσει...

    Το βιβλίο του Ζαν-Πωλ Ρου είναι ένα μεγάλο ανέκδοτο, 395 σελίδων. Μέσα από αυτό, ο συγγραφέας προσπαθεί να αποκαθάρει τον κόπρο του Αυγεία, να δώσει δήθεν απάντηση στις κατηγορίες που προσάπτονται στους Τούρκους (από όσους έχουν ανοίξει έστω κι ένα βιβλίο ιστορίας), και να τους παρουσιάσει ως τους αδικημένους της παγκόσμιας ιστορίας, τα θύματα της ελληνικής, αρμενικής και ποιος ξέρει ποιας άλλης προπαγάνδας. Το έργο του, όπως καταλαβαίνετε, είναι δύσκολο. Πού να κρυφτεί τόσο αίμα; Από την εισαγωγή ακόμη, η αμηχανία είναι έκδηλη, τόσο πολύ που να γεννά αυθόρμητα ένα ειρωνικό χαμόγελο στα χείλη των μη αφελών αναγνωστών.

    Παράδειγμα: "Η λέξη 'Τούρκος' δεν έχει τόσο καλή φήμη στη Γαλλία, [...] παρά τις χιλιάδες των τουριστών, οι οποίοι φεύγουν κάπως δύσπιστοι για την Τουρκία, αλλά επιστρέφουν καταγοητευμένοι". Λες και ο τόπος μπορεί να ορίσει τους επήλυδες και οι καλοσυνάτοι - με το αζημίωτο - μαγαζάτορες στο κλειστό παζάρι της Κωνσταντινούπολης να αποτελούν χαρακτηριστικό κι ειλικρινές δείγμα Τούρκου.

    Η φτηνή δικαιολόγηση των εγκλημάτων συνεχίζεται στο πρώτο κεφάλαιο. Κρατηθείτε: "Οι εχθροί τους τούς χαρακτηρίζουν φανατικούς. Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα πιο παλιά θέματα για τα οποία τούς κατηγορούν οι Έλληνες και οι Αρμένιοι. Μπορεί να φαίνονται πράγματι φανατικοί, κυρίως όταν αγκαλιάζουν το Ισλάμ, τη στιγμή των εφόδων, όταν ακούγονται οι πολεμικοί τους ύμνοι και οι απειλές τους που θυμίζουν την Αποκάλυψη. Εντούτοις, όταν η μέθη του αίματος περάσει, όταν ολοκληρωθεί η λεηλασία των πόλεων, ξεχνάνε φανατισμούς ή μίση. Οι εκδηλώσεις φανατισμού που έχει καταγράψει η ιστορία σπάνια εκφράστηκαν αυθόρμητα. Ήταν το αποτέλεσμα διάφορων δολοπλοκιών που πρόσβαλαν τη συνείδησή τους".

    Και: "ταοϊστές, χριστιανοί και μουσουλμάνοι επωφελούνται από τις παραχωρήσεις που τούς κάνουν [σ.σ. οι Τούρκοι], από τα προνόμια που τούς δίνουν και θεωρούν τούς εαυτούς τους αρμόδιους να ασκήσουν την τυραννία τους. Και γι' αυτό, φυσικά, κατηγορούνται οι Τούρκοι!"

    Έχει κι άλλο: "Μερικές φορές, μάλιστα, κατά τη διάρκεια των σφαγών, της λεηλασίας και της καταστροφής των πόλεων, δίνουν διαταγές στους στρατιώτες να σεβαστούν και να φερθούν επιεικώς στους ιερείς". Επιεικώς; Δηλαδή να μην διαμελίσουν τα πτώματά τους σε περισσότερα από 7 κομμάτια;

    Και το καλύτερο: "Σε αντίθεση με την Ευρώπη, η οποία θέλει ο λαός να ακολουθεί τη θρησκεία του πρίγκηπά της, οι Τούρκοι προσπαθούν να επιβάλλουν τον οικουμενισμό, πιστεύοντας με σθένος στη δυνατότητα της ειρηνικής συνύπαρξης - κι εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη συμβολή τους στον παγκόσμιο πολιτισμό". Και όποιος γκιαούρης δεν θέλει να συνυπάρξει ειρηνικά με τους δυνάστες του, να του πάρετε το κεφάλι! Μωραίνει Κύριος...

    Η συμβολή των Τούρκων όμως στον παγκόσμιο πολιτισμό έχει και συνέχεια. Βέβαια! Ας ξεκινήσουμε από την χειραφέτηση των γυναικών: "Παρά τα οθωμανικά χαρέμια, τα οποία είναι ένα σχετικά σύγχρονο φαινόμενο [σ.σ. όντως, εμφανίστηκε με την ευκαιρία την συνάντησης με αλλόφυλες γυναίκες], η γυναίκα κατέχει στις τουρκικές κοινωνίες υψηλή θέση και απολαμβάνει σχετική ελευθερία. Καθώς η σεξουαλική εξουσία των αρσενικών είναι μεγάλη, η γυναίκα παίζει πάντοτε λιγάκι [σ.σ. προσοχή! λιγάκι μόνο! un peu στο γαλλικό κείμενο] το ρόλο του θύματος. Αλλά το θύμα αμύνεται μέσα από την καθημερινότητα, τις τελετουργίες, τους μύθους. Η κατάκτησή της αξίζει για τους Τούρκους όσο ο πόλεμος και το κυνήγι. Μας δίνεται συχνά η εντύπωση ότι το να αρπάζουν και να βιάζουν ("το να σφίγγουν στο στήθος τους", όπως λένε τα κείμενα) τις γυναίκες, τις συζύγους και τις θυγατέρες των εχθρών τους είναι αρκετά για να δικαιολογήσουν τον ζήλο των Τούρκων για τις κατακτήσεις". Τόσο πολύ λοιπόν αγαπάνε οι Τούρκοι τις γυναίκες που έφτασαν από τον Ειρηνικό στη Μεσόγειο για να μπορέσουν να "σφίξουν" όσο το δυνατόν περισσότερες. Μετά από αυτό, πιστεύω πως η Τουρκάλα πρέπει να γίνει σύμβολο του παγκόσμιου φεμινισμού. Μόνο για τις φωτογραφίες παρακαλώ να βγάλει προσωρινά τον φερετζέ και τις αλυσίδες...

    Όσο για τη συμβολή στις τέχνες, εδώ κι αν είναι οι Τούρκοι παγκόσμιοι πρωταθλητές: "Έχουν μία λογοτεχνία, η οποία είναι ακόμα αρκετά άγνωστη [σ.σ. έως ανύπαρκτη] και η οποία, κατά την οθωμανική εποχή, μειονεκτεί ως προς το ύφος της σε σύγκριση με τις αραβικές και τις περσικές σχολές. [...] Είναι καλλιτέχνες; Σίγουρα είναι ερωτευμένοι, παθιασμένοι με τις τέχνες, συλλέκτες και μαικήνες. Οι περισσότεροι, κατά τη διάρκεια των σφαγών και των λεηλασιών, φροντίζουν να φέρονται επιεικώς στους χειροτέχνες, ακριβώς όπως στους ιερείς, και συνηθίζουν να τους προσκαλούν - ή να τους μεταφέρουν - στην αυλή τους". Πιάσε μου εκείνη την προτομή, θα δείχνει μούρλια δίπλα στο κρανίο του παλιού ιδιοκτήτη της...

    Και το αιώνιο ερώτημα συνεχίζει να πλανάται δίχως απάντηση: Ονομάστε μού έναν Τούρκο ζωγράφο,ποιητή, λογοτέχνη. Και μην βιαστείτε να αναφέρετε τον Ναζίμ Χικμέτ, αυτός έχει ως γνωστόν αποκηρυχθεί από το ίδιο το τουρκικό κράτος, θα τον προβάλλουμε εμείς ως επίτευγμά του;

    Γενικώς, η αμηχανία του συγγραφέα και η αγωνία του να δικαιολογήσει τον μισθό του είναι όπως είπαμε οραές διά γυμνού οφθαλμού. Όμως, Γάλλος είναι, πολίτης της χώρας που κάποτε απελευθέρωσε τα έθνη, δεν γίνεται να μην έχει τύψεις. Σε μία κρίση ειλικρίνειας διαβάζουμε: "χωρίς τον πόλεμο, δεν υπάρχει τουρκικό στοιχείο", "δεν μπορούμε να φανταστούμε ποια θα ήταν η τύχη των Τούρκων μέσα σ' έναν κόσμο παγκόσμιας ειρήνης", "υπάρχουν βέβαια και κάποιες ειρηνικές περίοδοι, ευεργετικές και υπέροχες, αλλά αυτό συμβαίνει συνήθως ανάμεσα σε δύο σφαγές", "οι Τούρκοι έχουν ιμπεριαλιστικές τάσεις να κατακτούν, να κυριαρχούν. Είναι οι κατ' εξοχήν ηγεμόνες της γης".

    Πιστεύω πως ο μόνος τρόπος να συμβιβαστούν οι Τούρκοι με το παρελθόν τους είναι να το αποδεχθούν ολοκληρωτικά και να ξεπεράσουν τις τύψεις τους. Πρέπει να πουν "ναι! αυτοί είμαστε, έχουμε αφανίσει μιλιούνια, πρόγονοι και είδωλά μας είναι ο Τζέγκις Χαν και ο Αττίλας, δεν θα σας πούμε ψέματα. Τα ονόματά τους δίνουμε άλλωστε στα παιδιά μας. Δεν θεωρούμε τις πράξεις τους εγκλήματα, αλλά ικανότητα. Δεν είμαστε αναγκασμένοι να απολογηθούμε για καμία γενοκτονία". Το θεωρητικό υπόβαθρο πάντως υπάρχει. Για τους Τούρκους "τα εγκλήματα τιμωρούνται μόνο αν διαπράττονται στην κοινωνία στην οποία ανήκει ο "εγκληματίας". Οι ανθρωποκτονίες, οι κλοπές, η μοιχεία, οι βιασμοί δεν είναι εγκλήματα, όταν διαπράττονται στον εχθρό, στον ξένο, σ' αυτόν που δεν είναι φιλοξενούμενος".

    Ο συγγραφέας όμως υποπίπτει και σε σφάλματα τα οποία δεν είναι πια αστεία. Δείτε τι έχει να πει για τους Αρμένιους: "Μέσα σε μερικές δεκαετίες, οι Αρμένιοι σχεδόν εξαφανίστηκαν, είτε επειδή μετανάστευσαν στην Ευρώπη και στον Λίβανο, είτε επειδή αναδιπλώθηκαν στη Σοβιετική Δημοκρατία της Αρμενίας, είτε επειδή χάθηκαν κατά τη διάρκεια εμφυλίων και άλλων πολέμων, οι οποίοι ρήμαξαν τη χώρα τους. Ενάμισι περίπου εκατομμύριο Έλληνες επαναπατρίστηκαν". Ούτε νύξη για τις γενοκτονίες Ελλήνων, Αρμενίων και Ασσύριων! Ο προκλητικότατος Γάλλος παρακάτω έχει όμως το θράσος να επικαλεστεί γενοκτονία των Τούρκων της Κριμαίας από τους Ρώσους τον 18ο αιώνα. Ανήκουστο! Θα έπρεπε τουλάχιστον να υπήρχε μία προειδοποίηση για το θέμα αυτό από τους υπεύθυνους της ελληνικής έκδοσης.

    Πιστεύω έχετε αντιληφθεί το γελοίο του πράγματος ως τώρα. Ας δούμε όμως το κυρίως θέμα του βιβλίου, που αν το ξεχάσατε, δεν είναι η ωραιοποίηση αυτού του περήφανου αν μη τι άλλο έθνους, αλλά η συγγραφή της ιστορίας του. Αλίμονο, η απογοήτευση μεγαλώνει. Τα θέματα παρουσιάζονται ασύνδετα, οι ονομασίες δεν ακολουθούν μία συγκεκριμένη μορφή, απουσιάζουν οι χρονολογίες, οι αναφορές είναι αλλού αποσπασματικές και αλλού εξαντλητικές και γενικώς άκρη δεν βγαίνει. Ενώ ξεκίνησα την ανάγνωση με σκοπό τον εμπλουτισμό των ήδη υπαρχόντων γνώσεών μου περί της τουρκικής ιστορίας, μπορώ να πως ότι στην 395η σελίδα ήμουν πιο μπερδεμένος από ό,τι ήμουν στην 1η. Η μόνη δικαιολογία για αυτή την αποτυχία, εξευτελιστική για έναν καθηγητή πανεπιστημίου, είναι η έκταση της τουρκικής ιστορίας σε συνδυασμό με τον περιορισμό του χώρου. Την δικαιολογία αυτή την επικαλείται και ο ίδιος ο Ζαν-Πωλ στον επίλογο λέγοντας ότι δεν θα θεωρήσει το βιβλίο του αποτυχία "εάν ο αναγνώστης δεν συνειδητοποιήσει παρά μόνο το εύρος του θέματος". Είναι δυνατόν να έχουμε υποστεί 394 σελίδες ατάκτως ερριμένων ιστορικών πληροφοριών για να μάθουμε στην τελευταία τον ευτελή σκοπό του συγγραφέα; Ας μάς το έλεγε από την αρχή για να διαβάζαμε μόνο τα περιεχόμενα...

    Το πρόβλημα όμως δεν είναι μόνο η οργάνωση του υλικού. Είναι και το ύφος της συγγραφής. Κατέληξα στο συμπέρασμα ότι είτε η μετάφραση είναι πολύ κακή, είτε ο Ζαν-Πωλ έγραφε απευθυνόμενος σε κοινό αποτελούμενο από μαθητές δημοτικού. Της Τουρκίας. Σύμφωνοι, το βιβλίο δεν απευθύνεται στον εξειδικευμένο αναγνώστη, είναι μία εκλαϊκευμένη έκδοση, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να δίνεται η εντύπωση ότι διαβάζεις παραμύθι που βάζει τα παιδάκια για ύπνο. Η απλότητα των εκφράσεων είναι αφοπλιστική, οι παρεκβάσεις ατελείωτες. Πολλές φορές ο όρος "παρέκβαση" δεν αρκεί για να περιγράψει το φαινόμενο, καθώς κανείς θα περίμενε μετά από αυτή να επανέρχεται ο συγγραφέας στο κυρίως θέμα, κάτι που δυστυχώς δεν γίνεται ποτέ.

    Όσο για τη δουλειά των εκδόσεων Γκοβόστη, άσχετα με την αποτυχημένη επιλογή για ένα τόσο ενδιαφέρον θέμα, φοβάμαι πως ούτε και εδώ θα βρω καλά λόγια να γράψω, με κίνδυνο να χαρακτηριστώ υπερβολικός. Μία ανάγνωση όμως θα σας πείσει ότι ούτε η ποιότητα της έκδοσης δικαιολογεί το ποσό των σχεδόν 25 ευρώ στο οποίο κοστολογείται, ούτε η μετάφραση είναι ικανοποιητική. Εκτός από συχνά προβλήματα στη σύνταξη - υπάρχουν προτάσεις που βγάζουν νόημα μόνο αν προσπαθήσεις να μαντέψεις το γαλλικό κείμενο - συναντάμε και απίστευτα τυπογραφικά λάθη. Φαίνεται πως οι εκδότες πιστεύουν ότι το να βάλεις το κείμενο σε έναν ηλεκτρονικό ορθογράφο αρκεί για να πασαλείψει τις παραλείψεις των μεταφραστών. Πλανώνται πλάνην οικτράν. Μα πώς είναι δυνατόν οι εκδότες να περιμένουν σωστή δουλειά όταν δεν είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν έναν επαγγελματία τουρκολόγο, ή έστω ιστορικό για να φέρει σε πέρας το βάρος της σωστής μετάφρασης; Πώς περιμένουν ένας απλός μεταφραστής, όση διάθεση κι αν έχει για ιστορική έρευνα, να έχει τα εχέγγυα που απαιτούνται για τη σωστή απόδοση των ονομάτων και των τοπωνυμιών καθώς και μία κάποια γνώση των εθνολογικών ζητημάτων τα οποία αναφέρονται σε ένα εξειδικευμένο βιβλίο ιστορίας;

    Το συμπέρασμα είναι πως αν θέλετε να μάθετε κάποια πράγματα για την ιστορία των Τούρκων, το εν λόγω βιβλίο είναι ίσως η χειρότερη επιλογή που μπορείτε να κάνετε. Η πατρίδα μας διαθέτει πληθώρα αξιόλογων ιστορικών, με ειδίκευση στην τουρκική ιστορία, συνεπώς αποτελεί ντροπή το γεγονός ότι αυτό το βιβλίο υπάρχει στα ράφια των βιβλιοπωλείων χωρίς ανταγωνιστή. Η λύση είναι μάλλον η ενασχόληση με συγκεκριμένες περιόδους τουρκικής ιστορίας κάθε φορά, κάτι πιο προσιτό στον μέσο αναγνώστη και πιο εφικτό από την πλευρά του συγγραφέα. Το μόνο που θα κρατήσω προσωπικά από την "Ιστορία των Τούρκων" του Ζαν-Πωλ Ρου είναι τα γενεαλογικά δένδρα του παραρτήματος, κι αυτά όχι χωρίς κάποια επιφύλαξη ως προς την αξιοπιστία τους.