Η πατριωτική «Αΐντα» του Βέρντι στο Ηρώδειο

  • Δημοσιεύτηκε: 05 Ιούνιος 2016
    Σκηνή από την «Αΐντα» της Λυρικής Σκηνής.
    Τζιουζέππε Βέρντι: ο επαναστάτης της Όπερας και του Ριζορτζιμέντο.
    Η «Αΐντα» του Βέρντι της Λυρικής Σκηνής στο Ηρώδειο.
    Μαρία Κάλλας: η ιδανική Αΐντα.
    Ένα κοστούμι του Αυγούστου Μαριέτ για την πρεμιέρα του 1871.

    Με την «Αΐντα» του Βέρντι στο Ηρώδειο από την Εθνική Λυρική Σκηνή ξεκινά φέτος το Φεστιβάλ Αθηνών. Οι παραστάσεις θα ανέβουν στις 10, 11, 12 και 15 Ιουνίου σε μουσική διεύθυνση Μύρωνα Μιχαηλίδη (10 και 11 Ιουνίου) και Ηλία Βουδούρη (12 και 15 Ιουνίου), ενώ η σκηνοθεσία είναι του Ενρίκο Καστιλιόνε.

    Ο Τζιουζέπε Βέρντι (1813-1901) υπήρξε ο συνθέτης που αναγέννησε την Ιταλική όπερα, σε μια περίοδο όπου ο Ροσσίνι είχε αποσυρθεί και ο Μπελίνι και ο Ντονιζέτι είχαν πεθάνει. Υπήρξε ο άνθρωπος που μετέτρεψε την όπερα σε λαϊκό θέαμα, δίνοντας της μια εθνική ταυτότητα, με τον ίδιο τρόπο που το έκανε ο Βάγκνερ στην Γερμανία. Τα έργα του εκπροσωπούσαν τον ώριμο Ρομαντισμό, αλλά πιο σημαντικό από όλα, εκπροσωπούσαν τους αγώνες του Ριζορτζιμέντο, του ιταλικού εθνικιστικού κινήματος για μια ελεύθερη και ενωμένη Ιταλία. Όπως έλεγε και ο ίδιος: «Ότι δεν μπορείς να πεις, μπορείς να το τραγουδήσεις». Δεν είναι σύμπτωση που το όνομα του γέμιζε τους τοίχους της Ιταλίας ως ακρώνυμο των λέξεων Βίκτωρ Εμμανουήλ Βασιλεύς της Ιταλίας (Verdi = Victor Emmanuel Re D’ Italia).

     

    Η υπόθεση

    H υπόθεση της «Αΐντα» διαδραματίζεται στην Μέμφιδα και την Θήβα στην διάρκεια του Παλαιού Βασιλείου. Οι Αιθίοπες αρχίζουν να επαναστατούν ενάντια στους Αιγύπτιους που έχουν υπό κατοχή την χώρα και ο βασιλιάς τους, Αμονάρσο εισβάλλει στην Αίγυπτο. Ένας αγγελιοφόρος θα φέρει το νέο ότι η ιερή πόλη της Θήβας κινδυνεύει. Τότε είναι που οι αρχιερείς και οι οπλαρχηγοί τραγουδούν: «Σηκωθείτε. Ας δημιουργήσουμε στις ιερές όχθες του Νείλου / ένα σύνορο από τα στήθη μας / και ας υπάρξει μόνο μια φωνή / Πόλεμος! Πόλεμος και θάνατος στον ξένο!» Θα ζητήσουν δε, από την θεά Ίσιδα να υποδείξει τον αρχιστράτηγο που θα νικήσει τους εισβολείς. Εκείνη θα υποδείξει τον Ρανταμές.

    Ο Ρανταμές είναι ερωτευμένος με την Αΐντα, μία Αιθιοπίδα σκλάβα (στην πραγματικότητα πριγκίπισσα της Αιθιοπίας) στην εκδούλευση της Αμνέριδος, κόρης του Φαραώ. Όμως και η Άμνερις είναι ερωτευμένη με τον Ρανταμές, κάτι που θα δημιουργήσει προβλήματα στους δύο ερωτευμένους. Ο Ρανταμές θα επιστρέψει νικητής από τον πόλεμο. Θα ακολουθήσει το «Εμβατήριο του Θριάμβου», μια από τις διασημότερες σκηνές στην ιστορία του λυρικού θεάτρου. Εδώ ο λαός της Αιγύπτου τραγουδά: «Δόξα στην Αίγυπτο και την Ίσιδα / που προστατεύει την ιερή της γη. Ας ψάλλουμε ύμνους γιορτής / στον Βασιλιά που κυβερνά το Δέλτα / Δόξα! Δόξα! Δόξα! / Δόξα στον Βασιλιά». Αργότερα δε συμπληρώνει: «Ελάτε τιμωροί πολεμιστές / ελάτε και χαρείτε μαζί μας / Ας ρίξουμε δάφνες και λουλούδια / στο μονοπάτι των ηρώων».

    Όταν ζητηθεί από τον Ρανταμές μια χάρη ως νικητής, εκείνος θα ζητήσει να απελευθερωθούν όλοι οι Αιθίοπες αιχμάλωτοι. Ο Φαραώ θα πραγματοποιήσει την επιθυμία του, με εξαίρεση τον Αμανόρσο, που έχει ομολογήσει ότι είναι ο πατέρας της Αΐντα (αλλά όχι και βασιλιάς της Αιθιοπίας). Θα του προσφέρει δε, το χέρι της Αμνέριδος και την διαδοχή στον θρόνο της Αιγύπτου.

    Πεισμένη από τον πατέρα της, που θα της μιλήσει για τα βάσανα του λαού της, η Αΐντα θα ζητήσει από τον Ρανταμές να της αποκαλύψει τα στρατηγικά του σχέδια. Εκείνος άθελα θα γίνει προδότης, αλλά η Άμνερις που καιροφυλακτεί στην όχθη του Νείλου, θα τον καταγγείλει. Όμως μετανοιωμένη, θα προσπαθήσει να τον σώσει. Αλλά οι ιερείς είναι αμείλικτοι: ο Ρανταμές θα πρέπει να ταφεί ζωντανός στον ναό του Ήφαιστου. Στον ναό όμως έχει κρυφτεί και η Αΐντα για να ταφεί μαζί με τον αγαπημένο της.

     

    Η δημιουργία της «Αΐντα» και η πρεμιέρα του Καΐρου

    Η «Αΐντα» γράφηκε ανάμεσα στο 1870 και το 1871, ως παραγγελία του κυβερνήτη της Αιγύπτου, Κεντίβ Ισμαήλ (χρηματοδότη του Μπαϋρώϋτ) για την νέα όπερα του Καΐρου ως μέρος των εορτασμών του ανοίγματος της Διώρυγας του Σουέζ. Για την δημιουργία μιας όπερας σε αιγυπτιακό στυλ, ο Βέρντι μελέτησε αιγυπτιακή ιστορία, γεωγραφία, θρησκεία. Επίσης παρήγγειλε στο Μιλάνο έξι σάλπιγγες της Αΐντα για την μεγάλη σκηνή του θριάμβου στην δεύτερη σκηνή.

    Η πρεμιέρα της Αΐντα ήταν επεισοδιακή. Το καλοκαίρι του 1870 ξέσπασε πόλεμος ανάμεσα στην Γαλλία και την Γερμανία. Έτσι τα σκηνικά και τα μηχανήματα σκηνής , που είχαν κατασκευαστεί στο Παρίσι δεν μπορούσαν να ναυλωθούν. Έτσι ο Βέρντι καθυστερούσε να γράψει μουσική στην ώρα του. Για αυτό τον λόγο αντί της «Αΐντα», η Όπερα του Καΐρου εγκαινιάστηκε με τον «Ριγολέττο». Η δε πρεμιέρα της «Αΐντα» έγινε στις 24 Δεκεμβρίου 1871, με τον Βέρντι να ολοκληρώνει την μουσική λίγες εβδομάδες πριν την πρεμιέρα.

     

    Η μουσική σημασία της «Αΐντα»

    Πολλοί κριτικοί και ιστορικοί της όπερας έχουν γράψει ότι αυτή είναι η μόνη σκηνή που αξίζει στην «Αΐντα» για την μουσική της. Εμείς όμως διαφωνούμε με αυτήν την άποψη. Κατ’ αρχάς υπάρχει η γνωστή άρια της Αΐντα «Ω Πατρίδα μου», μία από τις καλύτερες άριες όλων των εποχών, όπου η αιχμάλωτη πριγκίπισσα άδει: «Ω πατρίδα μου, δεν θα σε ξαναδώ ποτέ / Ω γαλάζιοι ουρανοί, ως απαλά αεράκια της πατρίδας μου / όπου το φως της νιότης μου / έλαμψε σε γαλήνη / Ω πράσινοι λόφοι / αρωματισμένες παραλίες / Ω πατρίδα μου, δεν θα σε ξαναδώ».

    Ο Βέρντι έγραψε επίσης φοβερή μουσική για τις σκηνές του μπαλέτου των ιερέων στην πρώτη πράξη. Υπάρχουν «μοιρολόγια» παιγμένα από σόλο όμποε και εντυπωσιακή χρήση της «αιγυπτιακής» άρπας. Επίσης στην σκηνή του Νείλου στην τρίτη σκηνή, ένα βιολί δημιουργεί φοβερή ατμόσφαιρα μιμούμενο τον ήχο του νερού και δημιουργώντας την αίσθηση του άχρονου του ποταμού-Θεού. Τέλος το φινάλε είναι ισάξιο του ερωτικού φινάλε του «Τριστάνου και Ιζόλδης».

    Επίσης έχει υπάρξει η άποψη ότι η «Αΐντα» είναι ένα εξωτικό έργο χωρίς πολλή ουσία. Όμως οποιαδήποτε κατηγορία περί εξωτισμού καταρρέει με την χρήση αυθεντικής αραβικής μουσικής. Όσο δε αφορά το ίδιο το έργο, σήμερα μπορεί να θεωρηθεί ένα ψυχολογικό δράμα, υψηλής μουσικότητας, με διχασμένους και βασανισμένους ήρωες. Είναι επίσης ένας στοχασμός πάνω στην σχέση ανάμεσα σε παιδιά και γονείς, αγαπημένο θέμα στις όπερες του Βέρντι.

     

    Η παραγωγή του 2016

    Η συγκεκριμένη παραγωγή της Αΐντας, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2009 στο φημισμένο Φεστιβάλ Όπερας της Ταορμίνας στην Ιταλία, σημειώνοντας τεράστια επιτυχία. Την σκηνοθεσία, τα σκηνικά, τους φωτισμούς και τις βιντεοπροβολές υπογράφει ο Διευθυντής του Φεστιβάλ Όπερας της Ταορμίνας, Ενρίκο Καστιλιόνε, γνωστός για την κινηματογραφική ματιά και τον ρεαλισμό των θεαμάτων του. Τα κοστούμια υπογράφει η διακεκριμένη Ιταλίδα ενδυματολόγος Σόνια Καμμαράτα, την χορογραφία ο κορυφαίος του μπαλέτου της ΕΛΣ Φώτης Διαμαντόπουλος και την Διεύθυνση Χορωδίας ο Αγαθάγγελος Γεωργακάτος. Την μουσική διεύθυνση της παραγωγής μοιράζονται ο καλλιτεχνικός διευθυντής της ΕΛΣ Μύρων Μιχαηλίδης και ο αρχιμουσικός Ηλίας Βουδούρης. Πρωταγωνιστούν σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι μονωδοί, όπως οι Τσέλια Κοστέα, Άντα Λουίζε Μπόγκτζα, Ντάριο ντι Βιέτρι, Φραντσέσκο Ανίλε, Έλενα Γκαμπούρι, Ελένα Κασσιάν, Άρης Αργύρης, Άντζελο Βέτσια, Τάσος Αποστόλου, Δημήτρης Κασιούμης κ.α.

    Ως οπαδοί της Εθνικής Ιδέας, πιστεύουμε ότι αξίζει να παρακολουθήσει κάποιος την «Αΐντα» ως μεγαλειώδες θέαμα και φιλοσοφικό προβληματισμό από τον συνθέτη που ταυτίστηκε, όσο κανένας άλλος με το ιταλικό Ριζορτζιμέντο. Οι παραστάσεις λοιπόν της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στις 10, 11, 12, και 15 Ιουνίου, θα μας βρουν στο Ηρώδειο.

    Κατηγορία: