Ο ολοκληρωτισμός δεν έχει χρώμα

  • Δημοσιεύτηκε: 16 Μάρτιος 2018

    Είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό το γεγονός ότι τα ολοκληρωτικά καθεστώτα στηρίζονται στις μάζες. Δεν θα μπορούσαν ούτε ο Χίτλερ, ούτε ο Στάλιν να προχωρήσουν και να αντιμετωπίσουν εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους δίχως την συμπαράσταση των μαζών. Δεν δύναται να αποδοθεί η δημοτικότητά τους σε μία προπαγάνδα βασισμένη απλά και μόνο στο ψέμα και στην άγνοια.

    Οι ολοκληρωτικοί δικτάτορες ξεκινούν την καριέρα τους κομπάζοντας για τα παλιά τους εγκλήματα και αναγγέλλοντας με κάθε λεπτομέρεια τα μελλοντικά. Οι ναζί είχαν την πεποίθηση ότι το έγκλημα ασκεί στην εποχή μας μία μακάβρια έλξη και οι μπολσεβίκοι στην κομμουνιστική προπαγάνδα δεν αναγνώριζαν τα συνηθισμένα ηθικά κριτήρια. Η έλξη που ασκούν το κακό και το έγκλημα στην νοοτροπία του όχλου δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Ακολουθεί την λογική «βρόμικο, αλλά έξυπνο».

    Το πιο ανησυχητικό στοιχείο του ολοκληρωτισμού, όμως, είναι η γνήσια ανιδιοτέλεια των οπαδών του. Το απίθανο είναι ότι δεν κλονίζεται η πίστη ενός ναζί ή ενός μπολσεβίκου ακόμη και όταν τον καταδικάζουν σε θάνατο ή τον διαγράφουν από το κόμμα. Έχει αποδειχτεί ότι είναι και αποδεχτεί ότι πρέπει να είναι έτοιμος να βοηθήσει τους κατηγόρους του και να απαγγείλει την ίδια του την θανατική καταδίκη, αρκεί να μην πειράξουν την ιδιότητά του ως μέλους του κινήματος. Τα ολοκληρωτικά κινήματα είναι δυνατόν να αναπτυχθούν παντού, όπου υπάρχουν μάζες που ανακαλύπτουν πως επιθυμούν κάποια πολιτική οργάνωση.

    Οι μάζες δεν ενώνονται από την συνείδηση ενός κοινού συμφέροντος, δεν έχουν την ιδιαίτερη εκείνη διάρθρωση των τάξεων που εκφράζονται με την επιδίωξη συγκεκριμένων, περιορισμένων και προσιτών σκοπών. Ο όρος «μάζα» εφαρμόζεται μόνο σε ανθρώπους που είτε απλώς εξαιτίας του αριθμού τους, είτε από αδιαφορία ή και για τους δύο αυτούς λόγους μαζί, δεν μπορούν να ενταχθούν σε καμία οργάνωση στηριζόμενη στο κοινό συμφέρον (πολιτικά κόμματα, δημοτικά συμβούλια, επαγγελματικές οργανώσεις, συνδικάτα).

    Οι μάζες υπάρχουν «δυνάμει» σε όλες τις χώρες και απαρτίζουν την πλειοψηφία των μεγάλων εκείνων στρωμάτων από ουδέτερα και πολιτικά αδιάφορα άτομα, που σπάνια ψηφίζουν και δεν εγγράφονται ποτέ σε ένα κόμμα. Εκείνο που χαρακτηρίζει την ραγδαία ανάπτυξη του ναζιστικού κινήματος στηn Γερμανία και των κομμουνιστικών κινημάτων στην Ευρώπη μετά το 1950 είναι ότι στρατολόγησαν τους οπαδούς τους από αυτή την μάζα των φαινομενικά αδιάφορων ανθρώπων που τα άλλα κόμματα είχαν εγκαταλείψει, διότι τους έβρισκαν πολύ απαθείς ή ανόητους ώστε να είναι άξιοι προσοχής.

    Η επιτυχία των ολοκληρωτικών κινημάτων στις μάζες σήμανε το τέλος για δύο αυταπάτες που είχαν οι δημοκρατίες γενικά, ιδίως τα ευρωπαϊκά έθνη και το κομματικό τους σύστημα:

    Πρώτη αυταπάτη: Θεωρήθηκε ότι ο λαός, στην πλειοψηφία του, συμμετείχε ενεργά στην διακυβέρνηση και πως όλα τα άλλα άτομα συμπαθούσαν το ένα ή το άλλο κόμμα. Τα κινήματα αυτά έδειξαν, αντίθετα, ότι οι πολιτικά ουδέτερες και αδιάφορες μάζες εύκολα μπορούν να αποτελέσουν την πλειοψηφία σε μία δημοκρατική χώρα.

    Δεύτερη αυταπάτη: Θεωρήθηκε ότι αυτές οι μάζες ήταν άνευ σημασίας, ότι ήταν αληθινά ουδέτερες και ότι σχημάτιζαν το βουβό φόντο της πολιτικής ζωής. Τα ολοκληρωτικά κινήματα, όμως, απέδειξαν ότι το δημοκρατικό καθεστώς δεν στηρίζεται μόνο στους φανερούς και διαρθρωμένους θεσμούς και οργανώσεις της χώρας, αλλά και στην σιωπηρή επιδοκιμασία και ανοχή των ασπόνδυλων και αδιάφορων στρωμάτων του πληθυσμού.

    Απορίας άξιον είναι το γεγονός ότι τα ολοκληρωτικά κινήματα δεν προσέλκυαν μόνο τους κοινωνικά «απόβλητους». Εξίσου μεγάλη επιρροή είχαν και στην πνευματική ελίτ. Αυτό που διαπιστώνεται ως κοινό σημείο αναφοράς μεταξύ των ηγετών των κινημάτων αυτών και των συμπαθούντων διανοουμένων ήταν ότι και οι δύο είχαν βρεθεί έξω από το ταξικό και εθνικό σύστημα της καλής ευρωπαϊκής κοινωνίας πριν αυτό καταρρεύσει. Δεν πρέπει, λοιπόν, να προκαλεί εντύπωση ότι πολλοί διανοούμενοι νοσταλγούσαν τον πόλεμο και θεωρείτο ευτυχέστερος από την επιστροφή στην υποκρισία και στον καθωσπρεπισμό της αστικής κοινωνίας. Η προσωρινή συμμαχία ανάμεσα στην ελίτ και στον όχλο στηριζόταν κατά μέγα μέρος στην αληθινή ευχαρίστηση με την οποία η πρώτη παρατηρούσε τον δεύτερο να καταστρέφει τις σεβάσμιες αξίες.

    Ας τα έχουμε όλα αυτά υπόψη σε μία κοινωνία που ρέπει προς τον ολοκληρωτισμό. Ο ολοκληρωτισμός δεν έχει χρώμα και οι τραγωδίες που τον συνοδεύουν είναι αυταπόδεικτες από την Ιστορία. Θέλω να ελπίζω ότι το ρητό «ένα είναι μόνο σίγουρο στην Ιστορία, ότι οι άνθρωποι δεν μαθαίνουν από αυτήν» είναι εσφαλμένο.